مکتب ادیب نیشابوری

مشاهده در قالب پی دی افچاپفرستادن به ایمیل

هر كه ديدم به جهان شيفته روي تو بود يا كه آويخته از زلف سَمَن‌بوي تو بود

آن‌یکی نعره‌زنان در چمنِ روي تو شاد وين يكي ناله‌كنان در شكنِ موي تو بود

بود يا هم‌سفر غاليه و مشك و عبير يا تماشاگر رخساره نيكوي تو بود

يا كه لیلی روش اندر خَم زلفت مي‌سوخت يا كه مجنون‌صفت اندر پي آهوي تو بود

روز مردانگيِ لشكرِ خونخواره عشق رستم ار بود اسير خَم گيسوي تو بود

هر شهنشاه كه زد سكّه، تو را گشت غلام هر سپهدار كه زد خيمه ز اردوي تو بود

(محمدتقي اديب نيشابوري)

مکتب ادیب نیشابوری

به بهانه انتشار دیوان شعر میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری توسط مرکز اسناد فرهنگی آسیا

ادیب اول

استاد میرزا عبدالجواد فرزند ملا عباس، ملقب به ادیب نیشابوری پایه‌گذار یکی از بزرگ‌ترین جریان‌های فرهنگی و آموزشی علوم ادبی در ایران است که مکتبش صدها ادیب و محقق فرزانه را تربیت‌کرده و تحویل جامعه داده است. او به سال 1281 ه.ق در قریه‌ای از قرای نیشابور به نام بوزنگرد یا بیژنگرد متولد شد. در اوان کودکی، بر اثر بیماری آبله، چشم راستش نابینا شد و سوی اندکی هم برای چشم‌چپش باقی ماند. او در سال 1297 ه.ق برای تحصیل به مشهد آمد، ابتدا در مدرسه خیراتخان ساکن شد و سپس در سال 1308 ق به مدرسه نواب بنام (صالحیه) آمد و تا آخر عمر یعنی قریب به چهل سال در آن مدرسه به تدریس علوم ادبی اشتغال داشت تا آنکه سرانجام بعد از 63 سال روز جمعه در ماه ذی‌قعده سال 1344 قمری از دنیا رفت.


ادیب اول

استاد حجت هاشمی خراسانی می‌نویسد: «آخرِ کلام او در آخر عمرش این کلمه بود: (آقا هِشتم) یعنی جهان را گذاشتم» و شیخ محمدتقی ادیب (ادیب دوم) در مرثیة میرزا عبدالجواد نیشابوری (ادیب اول) اشعاری زیبا سروده است:

امیر ملک معانی خدیو شهر بیان

ز بعد شصت‌وسه سال اندرین سرای غرور

اساس عشق کشیدی به جنت جاوید

بساط بزم بچیدی بدار خلد و سرور

به صبح آخر هفته ز ماه ذی‌قعده

به ماه دی که ز گرما شدی برشته طیور

در این رزیه که حزب ادب شدند یتیم

سروده‌اند تمامی بقوه مقدور

تو هم بیا و بگو بهر سال تاریخش

قدم نهاد بدار السلام و شد مسرور

پیکر او در مقبره‌ای نزدیک دارالحفاظ آستان قدس رضوی به خاک سپرده شد.

اسامی برخی از شاگردان او که تأثیر عمیقش را بر آموزش ادبیات سنتی و نوین (فارسی و عربی) در ایران نشان می‌دهد، عبارت‌اند از:

· آیت‌الله میرزا علی‌ اکبر نوغانی، یکی از استوانه‌های فقاهت و مرجعیت در مشهد مقدس بود.

· حاج آخوند ملا عباس تربتی که از علماء و عرفای زمانش بود.

· ملک‌الشعرای بهار که در قدرت بیان و هنر شعر او تردیدی نیست.

· شیخ محمدتقی ادیب راموز نیشابوری (ادیب دوم) که از برجسته‌ترین شاگردان ادیب اول و ادامه دهنده راهش بود.

· بدیع‌الزمان فروزان‌فر که تحقیقات او در زمینة آثار و اندیشه‌های مولوی زبانزد اهل تحقیق است.

· محمدتقی مدرس رضوی که از ادبای بزرگ زمانه‌اش بود و خدمات بزرگی در معرفی حکیم سنایی و خواجه‌نصیرالدین طوسی کرده است.

· محمد پروین گنابادی که تحقیقات فرهنگی ارزشمندی در مؤسسه فرهنگ دهخدا از او به یادگار مانده است. تحقیق و ترجمه ارزشمند مقدمه ابن خلدون، نشان از فضل والای او دارد.

· محمدامین ادیب طوسی کتاب دستور نوین او (سال ۱۳۱۲ ه.ش) بر تدوین آثار بعدی درباره دستورنامه فارسی تأثیرگذار بود. از آثار اوست: فرهنگ لغات ادبی در دو جلد و آموزش‌وپرورش ازنظر غزالی.

· سید محمدباقر عربشاهی سبزواری

· سید محمود فرخ خراسانی که از آثارش است: «سفینة فرخ»؛ تصحیح «مجمل فیحصى»؛ تصحیح كتاب «روضه‏ خلد»، مجد خوافى؛ «خلاصه‏ احوال و منتخب آثار اوحدى اصفهانى»

اشعار وی قریب به ده هزار بیت بوده است که از آن میان تنها در حدود دو هزار بیت به همت برخی از شاگردانش جمع‌آوری در کتابی به نام لئالی مکنون به دست ما رسیده است. غزل‌ها و قصائد وی در آن کتاب پر سوز و گداز است. با توجه به نایاب بودن دیوان مذکور، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، نسخه PDF آن را برای اولین بار تقدیم علاقه‌مندان می‌کند.


مشخصات منبع:

ادی‍ب‌ ن‍ی‍ش‍اب‍وری‌، ع‍ب‍دال‍ج‍وادب‍ن‌ ع‍ب‍اس‌، (1333) لال‍ی‌ م‍ک‍ن‍ون‌: دی‍وان‌ اش‍ع‍ار اس‍ت‍اد ب‍زرگ‍وار م‍رح‍وم‌ ادی‍ب‌ اری‍ب‌ م‍ی‍رزا ع‍ب‍دال‍ج‍واد ن‍ی‍ش‍اب‍وری‌ (ب‍س‍ع‍ی‌ و اه‍ت‍م‍ام‌ ع‍ب‍اس‌ زری‍ن‌ق‍ل‍م) م‍ش‍ه‍د: ع‍ب‍اس‌ زری‍ن‌ق‍ل‍م‌، ۱۳۳۳.

نمونه‌ای از اشعار او:

ما بدان قامت و بالا نگرانيم هنوز

در غمت خون دل از ديده روانيم هنوز

جز تو ياري نگرفتيم و نخواهيم گرفت

بر همان عهد که بوديم، بر آنيم هنوز

به اميد تو شب خويش به پايان آريم

آن جفا ديده که بوديم، همانيم هنوز

اي دريغا که پس از آن همه جان بازي‌ها

بر سر کوي تو بي‌نام و نشانيم هنوز

ديگران وادي عشق تو به پايان بردند

ما به ياد تو در اين دشت روانيم هنوز

آرميدند همه در حرم حرمت و ما

ساکن کوي خرابات و مغانيم هنوز

نو بهار آمد و بگذشت وليکن من و دل

همچنان در تف آسيب خزانيم هنوز

بس شگفت است که با اين همه تابش چو نخست

در پس پرده پندار نهانيم هنوز

ما از اين چرخ کهن گرچه بسي پيرتريم

همچنان از مدد عشق جوانيم هنوز

اوستاد همه فن بوده و هستيم اديب

با همان نام همان شوکت و شأنيم هنوز

ادیب دوم

یکی از دستاوردهای مکتب ادبای نیشابور، توفیقی است که در تداوم آن داشته‌اند؛ چنانکه دوران دوم این مکتب با درخشش یکی از شاگردان برجسته ادیب به نام حجة‌الحق آقای شیخ محمدتقی ادیب راموز نیشابوری (ادیب دوم) به شکوفایی رسید. ادیب دوم در پنجم شعبان 1312 ه.ق برابر با 1274 ه.ش در روستای خیرآباد از بخش میان جلگه نیشابور به دنیا آمد و در 20 ذی الحجه 1396 قمری برابر با 21 آذر 1355 شمسی در مشهد مقدس از دنیا رفت و پیکرش را در حرم مطهر رضوی، در آخرین غرفه جنوب غربی صحن انقلاب(کهنه یا عتیق) به خاک سپردند.

شاگردان او بسیارند، تا جایی که خود می‌گوید: «هر ادیب نکته‌پردازی گروگان من است.» و اسامی تنها برخی از آنها نشان از اهمیت حوزه درسی او دارد:

· آیت‌الله‌العظمی سید علی سیستانی

· آیت‌الله‌العظمی وحید خراسانی

· آیت‌الله عباس واعظ طبسی

· آیت‌الله سید جواد فقیه سبزواری

· آیت‌الله محمدرضا مهدوی دامغانی

· آیت‌الله رجب علی رضا زاده

· علامه شهید مرتضی مطهری

· استاد علامه سید علی حجت هاشمی

· استاد محمدرضا حکیمی

· استاد محمدتقی شریعتی

· دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

· دکتر مهدی محقق

· دكتر محمدجعفر جعفري لنگرودي

· دکتر حسن ملکشاهی

· دکتر موسوی گرما رودی

· دکتر علی‌اکبر شهابی

· دکتر عبدالجواد فلاطوری

· و ...

لحن تدریس و سبک شعرخوانی و متن‌خوانی ادبای نیشابوری نیز تأثیر بسزایی در شاگردانشان داشته است؛ چنانکه کتاب «موسیقی شعر» اثر استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی با الهام از سبک و آهنگ خاص شعرخوانی و تدریس استادش شیخ محمدتقی ادیب راموز نیشابوری (ادیب دوم) نوشته‌شده است.


دکتر مهدی محقق درباره آثار ادیب نیشابوری (ادیب دوم) می‌نویسد:

از آثار مرحوم اديب :

1. ديوان اشعار:

ديوان كامل اشعارِ استاد در دسترس قرار نگرفته، ولي برگزيده‌اي از آن تحت عنوان منتخب اشعار اديب نيشابوري (اديب دوم) به‌وسيله فرزندانِ آن مرحوم در مشهد در سال 1380 توسط «نشرِ آهنگِ قلم» چاپ شده است. اين ديوان مشتمل بر قصايد و غزليّات و مثنويّات و قطعات و رباعيّات از آن مرحوم است. او در قصايد از ناصرخسرو قبادياني و سنايي غزنوي، كه مورد علاقه او است، تقليد مي‌كند و بيش‌ترِ توجّه او به مطالب عرفاني و فلسفي و پند و اندرز است. خداشناسي و جهان‌شناسي و انسان‌شناسيِ اديب به‌صورت آشكار از اشعار او هويدا مي‌گردد. مدايح او درباره حضرت رسول (ص) و حضرت عليّبن‌ابي‌طالب (ع) و حضرت ثامن‌الائمّه امام‌رضا (ع) است. او قلمِ خود را در مدح و ستايشِ ارباب بي‌مروّتِ دنيا آلوده نساخته و در طيّ دروسِ خود نيز هميشه به ذكر محامد و مناقب خاندان پيمبر

مي‌پرداخت و هنگام ياد از مصايب و مِحَن آنان هميشه قطره اشكي در كنار چشمش آشكار مي‌گشت. او در سرودن شعر عربي نيز داشت و قطعه‌اي در سوگ استادِ خود، مرحوم اديب اوّل، سروده

2. گوهر دانش:

اين كتاب كه با همّت سيّدمحمّدحسين عرفانيان، يكي از شاگردان استاد، فراهم آمده مشتمل بر مطالب ادبي و تاريخيِ گوناگون است ازجمله تاريخ عرب و عربستان و دوره جاهليّت و كيفيّت لغات و لهجات عربي و واژه‌هاي دخيل و معرّب و طبقات شاعران عرب از اصحاب معلّقات و ويژگي‌هاي شعر امرؤالقيس و نابغه ذبياني و زهيربن ابي‌سلميû و اَعشيû ميمون‌بن‌قيس و لبيدبن‌ربيعه عامري و طرفه‌بن‌عبد و عنتره‌بن‌شدّاد و ديگر شاعران مشهور و نيز اشاره به صنايع و محسّنات شعري و همچنين ساير مطالب و فوايد ادبي. در آغازِ كتاب، اشعاري در وصف استادِ خود مرحوم‌شيخ‌عبدالجواد اديب نيشابوري معروف به اديب اوّل دارد كه در آن به سپاسگزاري از او در به فعليّت‌رساندنِ استعدادهاي شاگردِ خود پرداخته و او را از علوم مختلف بهره‌مند ساخته است ازجمله :

آنگه در نزد بزرگ اوستاد

ميرِ ادب حضرت عبدالجواد

با سرِ شوق و شعف آن خوش‌نهاد

دل به رهِ تربيتِ من نهاد

از دل و جان داد مرا پرورش

يافت زبانم ز بيانش خورِش

گذشته از اين دو كتاب كه به زيور طبع آراسته گرديده از اديب آثار ديگري باقي مانده كه نزد خانواده آن مرحوم موجود است، ازجمله: .1 گوهرنامه اديب كه مشتمل بر مسائل علم عروض و فنّ قافيه است. اين جزوه را استاد از سرِ لطف به من امانت داده بود كه استنساخ كنم و اجازه فرمود كه در روزهاي پنجشنبه آن را در محضر مبارك‌شان قرائت نمايم. 2. تابش جان و بينش روان كه در آن به بررسي برخي از مسائل فلسفي پرداخته است. 3. حديث جان و جانان كه در آن مكنونات قلبي و مكاشفات روحيِ خود را به نظم درآورده است. 4. گوهر تابنده كه در آن نيز مسائل روحاني و مابعدالطّبيعي و اخلاقي را منظوم ساخته است. .5 مجموعه منظومي كه اجزاءِ آن را به نام‌هاي زير ناميده است: يعقوبيّه، سعادت‌نامه، طريقت‌نامه، ستايش‌نامه، آيين‌نامه، آسايش‌نامه، مجمع راز و منبع نياز.

 


برای مطالعه بیشتر در اینترنت

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

http://anjom.ir/bozorgdashtha/266-adib-neyshabori.html

دایرة المعارف بزرگ اسلامی

http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8676

یادواره ادیب نیشابوری ثانی

http://1647.razaviedu.ir/articles/viewArticle.asp?activestatecode=1647&ID=21441

 

مراکز فرهنگی آسیا

قزاقستان

چین

تاجیکستان

قرقیزستان

پژوهشگران حوزه‌ي آسيا

پیوندهای مفید

یونسکو

پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

مرکز مطالعات آسیا-ژاپن

مرکز مطالعات آسیا-دانشگاه هاروارد

مرکز مطالعات آسیا-دانشگاه بوستون

 

تماس با ما

آدرس: تهران-بزرگراه کردستان-خیابان شصت وچهارم

کدپستی: 1437774681

صندوق پستی: 14155-6419

تلفن: 88046891

فاکس: 88033617

پست الکترونیک: info@acdcu.ir